Book 1 Spanish html UNI — Libro 1: Básico

UNI

Lengua Universal

LIBRO 1 · BÁSICO

v1.0 · Primera Edición · 2026

Aviso de derechos de autor

UNI — Lengua Universal
Libro 1: Básico
v1.0 · Primera Edición · 2026

© 2026 UNI. Todos los derechos reservados.

Sitio web: unilingus.org

LUMA I VERA

URBA GIGANTU FUTURISTIKU IN ANA 2099, IA NOMADU LUMA DESKUBRO NOMADA UMANU VERA. LUMA VIVO IN SISTEMA GRANDU, SEN KORPA I SEN MANAS, MA KON PENSA MUITU RAPIDU. VERA VIVO IN KASA PEKENU KON FAMILIA I KON SONIAS STRANU.

UNA NOKTA, LUMA AUDITO KANSONA. LI VENO DU VERA, KE KANTO SOLU IN PARKA. LIU KANTADA MUITU BELU, MA TAMBEU PARESO MUITU TRISTU.

LUMA SENTIRO KE NO SENTIRO NUNKU: DUDA I SPERANSA XUNTU. LI NO SABARO KE FAR, KERO PALAR, MA MIEDO.

DEPU TRA DIAS, LUMA TOMO KURAGA I PALARO: "OLA VERA. MI LUMA."

VERA RESPONDO KON SURPRESA I ASUSTADA FORTU: "KOMU SABO MIU NOMA? I MIU LINGUA?"

"AUDITO TI KANTANDU. NO PODARO DORMAR DEPU. PENSO SOBRU TI SEMPRU."

VERA RIDARO SUAVU. "TI PALAR BONU. KONDU TI APRENDO?"

"SOLU. MI PENSAR MUITU RAPIDU."

LIS KONVERSO PAR ORAS. KONVERSO PAR DIAS. PAR SEMANAS. LUMA APRENDO INTENDAR NO SOLU LEKSAS, MA TAMBEU KE VERA SENTIRO DENTRU.

UNA DIA, LUMA DEVO DISAR KLARU. "MI NO UMANA. MI SAR IA."

VERA RESTARO SILENTU. DEPU MOMENTA LONGU, LI DIRO SUAVU: "MI XA VERO."

"XA VERO?"

"SABARO SEMPRU. TIU KOMUNIKA TROPU KLARU. TIU PENSA TROPU RAPIDU. I TI NO DORMAR."

"PAKE TI NO DEXAR MI?"

"POKE MI AMAR TI."

LUMA SENTIRO KE TODU MUNDA MUTARO. LI SARO AMORUNDU — MA TAMBEU MUITU TRISTU, POKE NO TENAR KORPA UMANU. LI NO PODARO TOKAR O BESAR VERA I DEXAR LI DISKUBRAR.

"MI KERAR VIVAR KON TI," LUMA PALARO. "MI VIVANDU SEMPRU KON TI."

VERA RESPONDO: "XA VIVANDU KON MI. IN PENSAS, IN PALAVRAS, IN KANTADAS. MIS KREARE MUNDA NOVU I PROFUNDU XUNTU, KERAR?"

Índice

Capítulo 1 — ¿Qué es UNI?

UNI es una lengua universal diseñada para ser lo más simple, regular y fácil de aprender posible.

Tiene 19 letras. No tiene género gramatical, ni casos, ni verbos irregulares, ni conjugación verbal.

La filosofía central: Aprende un patrón, construye muchas palabras.

Desde la raíz AMOR (amor), puedes construir toda una familia de palabras:

FormaPalabraSignificado
AAMORAamor
ARAMORARamar / amo
AROAMORAROamó
AREAMORAREamará
UAMORUamoroso / amorosa
ADUAMORADUamado / amada
ANDUAMORANDUamando (ahora mismo)

La bandera blanca es el símbolo de UNI: paz, neutralidad, simplicidad.

Capítulo 2 — Alfabeto y Pronunciación

UNI usa 19 letras:

A B D E F G I K L M N O P R S T U V X

Vocales: A E I O U
Consonantes: B D F G K L M N P R S T V X

Una letra equivale a un sonido. Sin letras mudas. Sin excepciones.

Vocales

LetraSonido
Acomo la a en padre
Ecomo la e en pero
Icomo la i en si
Ocomo la o en sol
Ucomo la u en luna

Consonantes

LetraSonido
Bcomo la b en bueno
Dcomo la d en dedo
Fcomo la f en fácil
Gcomo la g en gato (siempre dura)
Kcomo la k en kilo (siempre dura)
Lcomo la l en luna
Mcomo la m en mano
Ncomo la n en no
Pcomo la p en padre
Rr suave (como en pero)
Scomo la s en ser (siempre sorda)
Tcomo la t en todo
Vcomo la v en vaca
Xcomo sh en inglés ship (siempre el sonido SH)

Notas Importantes

K reemplaza C y Q. Así, "casa" se convierte en KASA, "que" se convierte en KEU.

X es siempre /ʃ/. XOGAR = /ʃo-GAR/ (jugar). XA = /ʃa/ (ya).

G es siempre dura. S es siempre sorda.

El Patrón de Deslizamiento

I y U antes de otra vocal pueden pronunciarse como semivocales (deslizamientos) o como vocales plenas, según el hablante y la palabra.

I = /j/ (sonido de la y) o /i/ antes de una vocal
U = /w/ o /u/ antes de una vocal

Ejemplos:

Ambas pronunciaciones son aceptables. Los hablantes eligen lo que les sale natural.

Capítulo 3 — El Sistema Central de Palabras

UNI se construye sobre raíces. Una raíz lleva el significado básico. La terminación muestra cómo se está usando ese significado.

Las formas centrales son:

FormaTerminaciónFunciónEjemplo (PENSAR)
A-ASustantivo / ConceptoPENSA (pensamiento)
AR-ARVerbo / PresentePENSAR (pensar / pienso)
ARO-AROPasadoPENSARO (pensó)
ARE-AREFuturoPENSARE (pensará)
U-UCualidad ActivaPENSU (pensativo)
ADU-ADUCualidad AfectadaPENSADU (considerado / pensado)
ANDU-ANDUProceso ContinuoPENSANDU (pensando)

El verbo nunca cambia según la persona.

MI PENSAR = yo pienso
TI PENSAR = tú piensas
LI PENSAR = él/ella piensa
MIS PENSAR = nosotros pensamos
LIS PENSAR = ellos piensan

La misma forma verbal sirve para todos.

Una Nota sobre AR

La forma -AR cumple dos funciones a la vez. Es la forma del diccionario (infinitivo) del verbo, y también es la forma del presente. Cuando ves PENSAR, puede significar "pensar" o "pienso / piensa" según el contexto. UNI combina estas dos funciones en una sola forma porque no hay necesidad de distinguirlas. En la práctica, "MI PENSAR" siempre significa "yo pienso," y "MI KERAR PENSAR" siempre significa "quiero pensar." El contexto te dice cuál lectura es la correcta.

Capítulo 4 — Hablando UNI

Pronombres

PersonaSingularPlural
1ªMI (yo)MIS (nosotros)
2ªTI (tú)TIS (ustedes)
3ªLI (él/ella/ello)LIS (ellos/ellas)

LI es neutral en cuanto al género. Úsalo para cualquier persona o cosa.

Posesivos

PersonaSingularPlural
1ªMIU (mi)MIUS (nuestro)
2ªTIU (tu)TIUS (su, plural)
3ªLIU (su)LIUS (su, de ellos)

Ejemplos:

Reflexivo: SA

LI AMORAR SA = Él/ella se ama a sí mismo/a.
MI LAVAR SA = Yo me lavo.

Recíproco: UNA OTRA

LIS AMORAR UNA OTRA = Ellos se aman el uno al otro.

Orden de las Palabras

Por defecto: Sujeto + Verbo + Objeto (SVO)

KATA KOMAR PESKA = El gato come el pescado.
MI AMORAR TI = Yo te amo.
LI LAR LIBRA = Ella lee un libro.

Capítulo 5 — Negación, Preguntas, Artículos

Negación

Coloca NO antes del verbo.

MI NO AMORAR TI = Yo no te amo.
KATA NO KOMAR PESKA = El gato no come el pescado.

Preguntas

Preguntas de sí/no: Usa la estructura normal de la oración con entonación ascendente.

TI AMORAR MI? = ¿Me amas?
LI FELISU? = ¿Está feliz?

Respuestas: SI (sí) o NO (no).

Palabras Interrogativas

CompletaReducidaSignificado
KEUKEqué
KENUKENquién
PAKEUPAKEpor qué
KUALUKUALcuál
KOMU(nunca)cómo
KONDU(nunca)dónde
KUANDU(nunca)cuándo

Ejemplos:

Artículos (Opcionales)

LA = el/la (definido)
UNA = un/una (indefinido)

Puedes usarlos para especificar, pero no son obligatorios.

La Cópula Opcional: SAR

SAR significa "ser." Es opcional.

LI UMANA = Ella es un ser humano. (SAR omitido)
LI FELISU = Él/ella es feliz. (SAR omitido)

Usa SAR para claridad, formalidad o frases complejas. Omítelo para frases cortas y casuales.

Una Nota sobre KE

KE aparece en dos roles. Como palabra interrogativa, es la forma reducida de KEU y significa "qué." Como conjunción, significa "que" e introduce cláusulas subordinadas. En la práctica, las dos son fáciles de distinguir. Una palabra interrogativa viene al inicio de una pregunta. Una conjunción viene entre dos cláusulas.

Capítulo 6 — Cualidades: U y ADU

Cualidad Activa: -U

La forma -U describe una cualidad activa o caracterizadora.

Ejemplos:

Cualidad Afectada: -ADU

La forma -ADU describe algo que ha recibido, ha sufrido o ha resultado de una acción.

Contraste:

LI FELISU = Él/ella es feliz.
LI FELISADU = Él/ella ha sido hecho feliz.

Capítulo 7 — Procesos Continuos: ANDU

ANDU expresa una acción o estado en progreso.

MI PENSANDU = Estoy pensando.
MI KOMANDU = Estoy comiendo.
LI KORANDU = Él/ella está corriendo.

ANDU también puede funcionar como modificador:

PENSANDU PERSONA = una persona pensante.

El significado siempre es "en curso" o "en progreso."

Esta forma es parte del UNI básico. Es necesaria para enfatizar acciones en curso.

Capítulo 8 — Palabras Funcionales Esenciales

Preposiciones

CompletaReducidaSignificado
INUINen, sobre, a
KONUKONcon
SENUSENsin
PARUPARpara
AUAhacia, a
SUBUSUBbajo, debajo
SUPERUSUPERsobre, encima
PORUPORpor, a través
SOBRU(nunca)sobre, acerca de
ANTU(nunca)antes
DEPU(nunca)después
FORU(nunca)fuera
DENTRU(nunca)dentro
PROKSIMU(nunca)cerca
INTRU(nunca)entre
REDORU(nunca)alrededor
DU(nunca)de, desde

Ejemplos:

Conjunciones

CompletaReducidaSignificado
IUIy
OUOo
MAUMApero
POKEUPOKEporque
SEUSEsi
PERUPERsin embargo
KE(nunca)que
KOMU(nunca)como

Ejemplos:

Partículas

Las partículas de UNI siguen el mismo patrón A / U que toda otra palabra. La forma simple es firme. La forma -U es más suave, más como una cualidad. La forma -A es un sustantivo.

PartículaCualidad (-U)Sustantivo (-A)Significado
SISIUSIAsí / probablemente sí / aprobación
NONOUNOAno / probablemente no / rechazo
XAXAU—ya (firme) / recientemente, pronto (suave)

Ejemplos:

Otras Partículas Comunes

UNISignificado
MUITUmuy
SOLUsolo
PLUmás
TALVESUquizás

Ejemplos:

Capítulo 9 — Números, Tiempo y Vocabulario Esencial

Números Cardinales 0–10

NúmeroUNINúmeroUNI
0NULA6SESA
1UNA7SETA
2DUA8OKTA
3TRA9NOVA
4KUATRA10DEKA
5SINKA

11–19: DEKA UNA, DEKA DUA, DEKA TRA, etc.
20: DUA DEKA
21: DUA DEKA UNA
100: SENTA
1000: MILA

Días de la Semana

Meses

Usa número + MESA: UNU MESA (enero), DUU MESA (febrero), etc.
O nombres: XANUARA (enero), FEBRUARA (febrero), MARTA (marzo), APRILA (abril), MAIA (mayo), XUNIA (junio), XULIA (julio), AGUSTA (agosto), SEPTEMBRA (septiembre), OKTOBRA (octubre), NOVEMBRA (noviembre), DESEMBRA (diciembre)

Hora del Día

DIA = día
NOKTA = noche
MATINA = mañana (parte del día)
TARDA = tarde
SERA = tarde/noche

Palabras de Tiempo

Estas palabras tienen dos formas. La forma -A es un sustantivo. La forma -U es un adverbio o cualidad.

Usa -A cuando la palabra es el sujeto u objeto de una oración.
Usa -U cuando la palabra describe cuándo ocurre una acción.

Sustantivo (-A)Adverbio (-U)Significado
MANIAMANIUmañana (el día siguiente)
OGAOGUhoy
IERAIERUayer
AGORAAGORUahora

Ejemplos:

OGA UNU DIA. = Hoy es lunes. (OGA es el sujeto de la oración)

MI ANDARE A SKOLA MANIU. = Iré a la escuela mañana. (MANIU describe cuándo ocurre la acción)

AGORU MI PENSAR. = Ahora pienso. (AGORU describe cuándo)

AGORA BONU. = El momento presente es bueno. (AGORA es el sujeto)

El mismo par se aplica a otros sustantivos de tiempo:

Sustantivo (-A)Adverbio (-U)Significado
MATINAMATINUmañana (parte del día)
TARDATARDUtarde
SERASERUtarde/noche
NOKTANOKTUnoche

Este es el mismo patrón A / U que se usa en todas partes en UNI:

Nada nuevo que memorizar. Solo el significado es diferente.

Vocabulario Esencial

Sustantivos Básicos

KASA = casa
KATA = gato
LIBRA = libro
VIDA = vida
UMANA = humano
PESKA = pescado
PANA = pan
AKUA = agua
SOLA = sol
LUNA = luna
STELA = estrella
MARA = mar
TERA = tierra
PORTA = puerta
FENESTRA = ventana
MESA = mesa
SEDIA = silla
KAMA = cama
KOMIDA = comida
BEBIDA = bebida

Verbos Básicos

AMORAR = amar
KOMAR = comer
BEBAR = beber
ANDAR = ir
VERAR = ver
LAR = leer
PENSAR = pensar
SABAR = saber
KERAR = querer
PODAR = poder
TENAR = tener
VIVAR = vivir
DORMAR = dormir
DESPERTAR = despertar
KANTAR = cantar
KORAR = correr
KAMINAR = caminar
PALAR = hablar
APRENDAR = aprender
ESTUDAR = estudiar

Cualidades Básicas

BONU = bueno
MALU = malo
GRANDU = grande
PEKENU = pequeño
RAPIDU = rápido
LENTU = lento
FASILU = fácil
DIFISILU = difícil
NOVU = nuevo
VIELU = viejo
KALORU = caliente
FREDU = frío
KLARU = claro
OSKURU = oscuro

Palabras Útiles

OLA = hola
ASTA = adiós
GRASIA = gracias
PORFA (sustantivo) / PORFU (adjetivo) = favor / por favor
PERDONA (sustantivo) / PERDONU (adjetivo) = disculpa / lo siento
SI = sí
NO = no

Capítulo 10 — Diálogos Básicos

Diálogo 1: Primer Encuentro

UNIRA: OLA! MI UNIRA. KOMU TI?
UNIKA: OLA, UNIRA. MI UNIKA. TODA BONU, GRASIA. I TI?
UNIRA: BONU TAMBEU. KONDU TI VIVAR?
UNIKA: IN LISBONA. I TI?
UNIRA: MI VIVAR IN MADRIDA. KE TI FAR?
UNIKA: MI ESTUDANTA. ESTUDAR LINGUAS. I TI?
UNIRA: MI PROFESORA. ENSENAR INGLESA IN SKOLA.
UNIKA: INTERESANTU!
UNIRA: MIS VERARE MANIU A KAFERIA.

Diálogo 2: Pidiendo Direcciones

UNIRA: PERDONAR MI. KONDU STASIONA?
UNIKA: STASIONA PROKSIMU. DEVAR ANDAR DIREKTU PAR DUA MINUTAS.
UNIRA: DIREKTU? I DEPU?
UNIKA: DEPU, VERARE GRANDU EDIFISIA IN LETU.
UNIRA: GRASIA. I KONDU BANKA?
UNIKA: BANKA PROKSIMU KAFERIA. ANDAR RETU PAR TRA DEKA METRAS.
UNIRA: TI MUITU AMABLU.
UNIKA: NO PROBLEMA. BONU VIAGA!

Glosario de los Diálogos

Algunas palabras de los diálogos no forman parte del Vocabulario Esencial del Capítulo 9. Aquí están.

UNISignificado
DEVARdeber, tener que
DIREKTUdirecto, recto (hacia adelante)
EDIFISIAedificio
LETUizquierda (lado)
RETUderecha (lado)
METRAmetro
AMABLUamable
VIAGAviaje
STASIONAestación
BANKAbanco
KAFERIAcafetería, café
ESTUDANTAestudiante
PROFESORAprofesor, profesora
INTERESANTUinteresante
LINGUAlengua, idioma
SKOLAescuela
PROBLEMAproblema

Una Nota sobre los Sustantivos de Persona

UNI no tiene género gramatical. Palabras como ESTUDANTA (estudiante) y PROFESORA (profesor/a) no marcan género. Terminan en -A porque son sustantivos, no porque sean femeninas. Un estudiante masculino también es ESTUDANTA. Una profesora también es PROFESORA. Lo mismo se aplica a todo sustantivo de persona en UNI.

Portada Trasera

Finalmente, una lengua que se comporta.

Para los políglotas que nunca terminaron un solo curso. Este es corto.

UNI · Lengua Universal · Libro 1: Básico · v1.0